Informacja o przeprowadzonym szkoleniu pod hasłem: Szukamy talentów mykologicznych
Warsztaty w Instytucie Genetyki Roślin PAN
w Poznaniu w dniach 4– 6 czerwca 2013 r.
GRZYBY MICROMYCETES – KULTURY AKSENICZNE,
GENOMY, IDENTYFIKACJA MOLEKULARNA.
We warsztatach udział wzięło 13 osób z Łodzi (3), Poznania (3), Bydgoszczy (3), Szczecina(1), Rzeszowa(2), Warszawy (1), z placówek uniwersyteckich jak i instytutów naukowych i Lasów Państwowych. W sumie w trzech turach warsztatów które odbyły się w marcu, kwietniu i czerwcu szkoliło się 40 osób. Jedna z uczestniczek jest uczennicą liceum, przygotowującą się do olimpiady przyrodniczej w zakresie występowania grzybów Alternaria. Dużą grupę stanowili doktoranci z placówek badawczych, rozpoczynający pracę z grzybami.
Zajęcia obejmowały zapoznanie uczestników z aksenicznymi kulturami grzybów, głównie z gromady Ascomycota oraz ich form anamorficznych. Wykorzystano izolaty pochodzące z kolekcji kultur Instytutu Genetyki Roślin oraz uzyskane z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Kultury grzybów na pożywkach agarowych (43 izolaty) reprezentowały rodzaje Alternaria, Aspergillus, Botrytis, Chrysonilia, Cladosporium, Epicoccum, Fusarium, Leptosphaeria i Phoma, Mucor, Rhizopus, Penicillium, Trichoderma, Trichothecium, Clonostachys, Chaetomium. Omówione zostało znaczenie różnych podłoży agarowych – zarówno ubogich typu SNA jak i bogatych w składniki pokarmowe – PDA -dla ujawnienia barwy i zarodnikowania grzybów. Jako modelowe potraktowano grzyby rodzajów Gibberella i Fusarium oraz Leptosphaeria i Phoma oraz gatunki Alternaria i Cladosporium.
Możliwe było poznanie bogactwa cech makro (barwa i wygląd kolonii) jak cech mikro pod mikroskopem (architektura zarodników – mikrokonidiów, makrokonidiów, komórek zarodnikotwórczych, chlamidospor).
Zaprezentowano też kultury bardzo szkodliwego w laboratorium grzyba Chrysonilia sitophila, który bardzo łatwo rozprzestrzenia się w laboratorium i jako bardzo szybko rosnący na pożywkach agarowych w postaci kłaczkowatej obfitej pomarańczowej grzybni może zniszczyć liczne doświadczenia z grzybami.
Dzięki wieloletniemu doświadczeniu prof. Małgorzaty Jędryczki i dr Joanny Kaczmarek zaprezentowana została pułapka Burkarda – budowa, działanie i wykorzystanie do monitoringu zarodników grzybów przenoszonych z prądami powietrza, szczególnie z grzybami przyczyniającymi się do alergii u osób wrażliwych na białka i toksyny grzybów (Cladosporium, Alternaria) oraz chorobotwórczych dla roślin. Barwione preparaty z zarodnikami grzybów z pułapki identyfikowane były za pomocą mikroskopu optycznego. Omówiono też możliwość identyfikacji gatunków grzybów i ich ilościowego oznaczenia za pomocą Real Time (RT) PCR.
Zwrócono też uwagę na zjawisko nadpasożytnictwa u grzybów. Grzyby o cechach nadpasożytów z rodzaju Trichoderma powodują znaczące straty w uprawach przemysłowych pieczarki i boczniaka. Są też szkodliwe dla grzybów jadalnych z grupy borowikowatych. Na przykład Hypomyces chrysospermus niszczy owocniki tych cenionych grzybów w okresie ich zbiorów. Z drugiej strony pojawia się coraz więcej preparatów grzybowych zapobiegających chorobom roślin uprawnych, opartych na szczepach rodzajów Trichoderma i Clonostachys. Grzyby te konkurują z patogenami i ograniczają ich szkodliwość w uprawach ogrodniczych i rolniczych.
Uczestnicy otrzymali wydrukowane materiały pomocnicze o objętości 72 stronic z barwnymi ilustracjami, zawierające informacje o znaczeniu grzybów w biosferze, o genomach grzybów, o ich metabolitach mikotoksynach i ich znaczeniu dla jakości żywności i pasz. Bogate doświadczenie naszego zespołu w zakresie metabolitów wtórnych grzybów – mikotoksyn – pozwoliło na zasygnalizowanie tego ważnego dla jakości żywności i pasz zagadnienia. Skrypt „Mikotoksyny, grzyby toksynotwórcze, mikotoksykozy” IGR PAN, Poznań 2010 dostępny jest w wersji online na serwerze IGR PAN: www.cropnet.pl/download.
Dla kilku osób był to pierwszy szerszy kontakt z kulturami grzybów mikroskopijnych, gdyż zajmowały się dotychczas głównie bakteriami lub identyfikacją patogenów bezpośrednio na tkankach roślinnych.
W ostatniej dekadzie dynamicznie rozwija się genomika grzybów – poznawanie sekwencji DNA istotnych dla ich funkcji życiowych czy zastosowań praktycznych.
Jeden dzień poświęcony był w całości technikom identyfikacji grzybów na podstawie sekwencji markerowych DNA. Wprowadzenie teoretyczne i zajęcia laboratoryjne prowadziła dr Lidia Błaszczyk z pomocą doktorantek Karoliny Wilman i Judyty Strakowskiej. Każdy z uczestników miał możliwość wykonać izolację DNA z grzybni, amplifikację prążka markerowego typu SCAR z odpowiednimi starterami za pomocą termocyklera i rozdział elektroforetyczny produktów reakcji PCR na żelu agarozowym.
W kulturach płynnych grzyba Fusarium verticillioides identyfikowano mikotoksyny fumonizyny technikami chromatografii cieczowej i spektrometrii mas (HPLC/MS).
Zrealizowany program warsztatów umożliwił możliwe całościowe i interdyscyplinarne ujęcie tematyki grzybów Micromycetes.
Trzydniowy udział we Warsztatach pozwolił na zapoznanie się pracowników naukowych z różnych placówek, wymianę doświadczeń i umożliwi w dalszej przyszłości kontynuację ich kształcenia i współpracy w zakresie szeroko pojętej mykologii.
Opracowanie: prof. Jerzy Chełkowski
